U subotu, 6. rujna, Široki Brijeg postao je domaćin jedinstvenog umjetničkog događaja: izložba “Mapa čulnosti” autorice Jelene Grubor svečano je otvorena sinoć u galeriji Vrba, privukavši brojne ljubitelje likovne umjetnosti i kulturne znatiželjnike.
Kroz pažljivo oblikovane grafičke kompozicije, Grubor je predstavila intimnu vizualnu naraciju koja istražuje osjetilnost, dodir i unutarnje pejzaže. Publika je imala priliku razgovarati s autoricom i iz prve ruke doznati više o procesu nastanka radova koji spajaju klasične i digitalne tehnike.
Atmosfera sinoćnjeg otvorenja bila je ispunjena znatiželjom, dijalogom i umjetničkom refleksijom, potvrđujući Široki Brijeg kao važno mjesto susreta suvremene umjetnosti.
Izložba ostaje otvorena do 20. rujna, a svi zainteresirani pozvani su da otkriju vlastitu mapu čulnosti kroz radove Jelene Grubor.
Miris uvijek traži prisustvo tijela da bi se ostvario u subjektu. Nemoguće ga je doživjeti drugačije nego udisanjem u sadašnjem vremenu i prostoru ali omogućava putovanje kroz vrijeme u prošlost.
Miris je intiman, subjektivan i duboko čulan iako pripada svijetu oko nas. Ima mogućnost reprodukcije sjećanja naslućujući budućnost. Budući da čulo mirisa ima direktnu vezu sa limbičkim sistemom, dijelom mozga povezanim s emocijama i pamćenjem, to ga čini najmoćnijim alatom za pristup proživljenim iskustvima.
Doprinoseći doživljaju atmosfere određenog mjesta miris oblikuje percepciju prostora, stvarajući tako jedinstvene senzorne podražaje koji mogu biti obojeni najrazličitijim emocijama. Prilikom sveukupnog tjelesnog stupanja u prostor mirisi iniciraju i pristup nesvjesnom.
Atmosfera i miris dijele poetsku i ontološku prirodu jer imaju bespredmetne kvalitete koji zrače iz vidljivog okruženja učestvujući u formiranju refleksije tog istog boravišta u nama samima. Oni su lišeni stvarnosti koja se definiše čvrstim i lako vidljivim pojavama, oni su inicijacije u nepregledne i duboke predjele bića.
Griffero tvrdi da “ovo” nije samo topografski prostor, već atmosferski prostor, pun osjećaja, čije se suptilne karakteristike manifestuju kroz evokativne kvalitete mirisa. Samo trag parfema ili udaljeni miris može odrediti atmosferu unutar imaginarnog svijeta, piše Gaston Bachelard.
U dobu kada je čovjek živio u direktnoj vezi sa prirodom miris mu je omogućavao da sa njom najneposrednije komunicira. Miris mu je služio kao sredstvo navigacije, upozorenje na različite prijetnje, razlikovanje otrovne i ljekovite hrane itd.
Međutim, pored praktične, čulo mirisa je ono koje evocira duboku vezu sa metafizičkim i subliminalnim, a danas je pretežno svedeno na banalnost poput sredstva za stepenovanje higijene nekog mjesta što ograničava ulogu mirisa u našem fenomenološkom angažmanu sa gustom i sadržajnom teritorijom postojanja.
Ova homogenizacija mirisa, zajedno sa drugim senzornim podražajima, doprinosi gubitku specifičnosti mjesta.
Dizajnerske i likovne oblasti su se dominantno fokusirale na vizuelno u odnosu na koje su sva ostala čula sekundrana. Ali korijen razvoja estetike kao filozofske discipline za proučavanje likovnih umjetnosti rađa se u grčkom pojmu „aisthesis“ koji označava vještinu disanja svijeta i uključuje cijeli spektar čulnog iskustva.
Pored vida danas primat ima i čulo sluha iako su oba čula bazirana na kvalitetu distance. Jelena Grubor sa svojom serijom radova pod nazivom “Mapa čulnosti”, koji su temeljeni na čulnosti iniciranoj mirisom, podjednako kao na apstrahovanim vizuelnim iskustvima, tu distancu premošćuje.
Da bi razumjela i obuhvatila okružujući svijet i sebe samu, što je ključno za stvaralački čin, Jelena se vraća sinergiji dva čula svojstveno drevnom postupku “aesthesis”-a.
Neobjašnjiva je suštinska veza između mirisa i sjećanja u smislu dizajna i vremena. Iako je očigledno da olfaktorno tijelo ima značajan potencijal da stvori evokacije i asocijacije koje povezuju prostor, vrijeme i sjećanje, ono ostaje neuhvatljiv element dizajna.
Kako se nevidljivi fenomen može predstaviti i komunicirati? Kako dizajner i umjetnik može otkriti ono što je nevidljivo?
Upravo ova promišljanja su predmet cjeline radova “Mapa čulnosti”, a vizuelni medij umjetnici pruža sredstva za stvaranje poetično/konstruktivnog okidača koji omogućava pristup olfaktornom osjećaju i obrnuto.
Parfemi koje skuplja nisu tek mirisi koji su sredstvo ukrašavanja tijela, oni su mape osjećanja i formule za razumijevanje svijeta čijim umnožavanjem umjetnica osigurava mnogobrojne portale za pristupanje različitim prostorima i doživljajima.
Nošenjem i udisanjem određenog parfema Jelena obilježava događaje u vremenu i osigurava konstantnu mogućnost pristupa istim. Tako parfem uveliko doprinosi njenoj konstrukciji slike koja nastaje u slojevitoj percepciji proživljenog mjesta i stanja.
Međutim, ovim parfemima Jelena takođe generiše vizije mogućih prostora i uspostavlja veze sa univerzalnim iskustvima.
Slike koje nastaju posredstvom udisanja mirisa podjednako su njene biografske rekonstrukcije koliko su imaginacije o široj slici prostora koji ih okružuje. Tako su one subjektivne i kolektivne istovremeno.
Jelena Grubor je u primijenjenom i umjetničkom angažmanu imala slojevit proces rasta koji se ogleda u njenim radovima srodnih oblasti, od grafičkog dizajna do izrade predmeta namještaja i izlaska u prostorna rješenja.
Diplomirala je u zvanju arhitekte unutrašnje arhitekture i dalje se usavršavala kao dizajner enterijera i namještaja baveći se oblikovanjem proizvoda od drveta.
Međutim, ono što je najzanimljivije i povezuje sve ove discipline, a nije vidljivo u biografiji je pisana i poetska forma koja prati nastajanje vizuelnih radova. Ona piše o parfemu Laboratorio Olfattivo, Salina – “Bez mekih kontura sam. Bez oblina. Svaki moj kraj bode. I svaki ćošak boli.
Oblikovan je udarom plime. Ja sam svoja. Rasla sam u uzburkanom moru. Pod pjenom divljeg talasa. Ispod, vazda, sivog oblaka. Nosim boju vulkanskog kamena. I narav igle bora. Slana sam. Svaka moja brazda dobijena je sudarom. Sa kamenom. Stijenom. Čak i vrelom lavom. Omekšaj me pijeskom.
Sakrij žbunom. Voli mirisom. I hrani maštom. Koliko god da sam nepristupačna, pronađi me.
Ovim tekstom razotkriva se slojevitost i dubina umjetničkog postupka kojim Jelena do čvrstih, pojavnih formi dolazi iz atmosferičnih stanja i transformativnih pojava ali uvijek u snažnoj vezi sa tijelom.
Tijelo je predmet njenog rada i obrnuto. Ali tijelo nije samo ono fizičko i kolektivno već eterično tijelo koje se u najfinijim česticama povezuje sa prostorom u kome obitava.
Radovi obuhvaćeni cjelinom “Mapa čulnosti” najsnažnije komuniciraju kao slike.
Glavne, srednje i bazne note parfema mogu se uporediti sa slikarskim elementima u postupku građenja slikarskog djela kao što su linija, boja i tekstura.
Uravnoteženost svih gradivnih elemenata kompozicije doprinosi cjelovitosti djela bilo da se doživljava čulom mirisa ili vida.
Način na koji Jelena prevodi elemente parfema u vizuelne konstelacije jeste najveća vrijednost ove cjeline radova.
Mape čulnosti razvijaju se u mnogobrojnim snažno povezanim slojevima, naizgled krajnje slobodno i eksperimentalno. Ipak cijeli postupak je veoma kontrolisan i proživljen, sugerišući pulsirajuću cjelinu koja nadvladava protok vremena i trošnost prostora/tijela.
Iako umjetnica koristi dizajnerske alate, u jednoj od faza opredmećivanja mirisa u svojim kompozicijama, njihovo tkanje kao potku i osnovicu ima površinu i liniju koja je postignuta likovnim postupcima kolažiranja, crtanja i slikanja upotrebom tradicionalnih (kist i olovka) kao i nekonvencionalnih alata od kojih su najzanimljiviji slikonske četke za kuhanje, sunđeri i žice za posuđe.
Od materijala, pored klasičnih kao što su pastel, tempera, tuš i akril, pojavljuje se kafa kojom se postiže snažna veza sa elementom zemlje.
Forme makete su dio kreativnog postupka kao njeno iskustvo primijenjenih umjetnosti, a rađene su od novina, ljepila, silikona, medijapana i laminata, zatim fotografisane, preklapane i nadgrađivane u različitim filterima digitalnih alata. Svi trodimenzionalni procesi završavaju se dvodimenzionalnim radom koji se štampa na platnu i nateže na ram.
U suštini Jelena donosi niz poetskih slika koje su mirisima i projekcijama utemeljene u vremenu, mjestu i događaju ali nisu tek dio akumuliranih iskustava.
Slika se često pogrešno shvata kao metafora. Nije to samo postupak u kome umjetnica vidi slike, reprodukuje slike i zadržava slike u pamćenju da bi njihovim preklapanjem stvorila nove vizije. Slika je dio produktivne imaginacije koja se dešava “sada” otvorena ka budućnosti.
Ova produkcija je svojevrsni čin slobode rasta bića uprkos statičnom sadržaju individualne istorije. Jelenini radovi daju mape za putovanje uma i bića kroz slojeve običnih, utilitarnih uloga koje život nameće ka prožimajućim prostorima imaginacije.
Oni su prije igra nego tehnika, oni su prije osjećaj nego vještina. Jelena u svojim mirisnim apstraktnim vizijama koristi pojedine slike nastale u procesu poetizovanog pamćenja ali ovaj proces je otvoren ka konstantnim promjenama i subjektivnim nadgradnjama.
Jelenine “Mape čulnosti”, uz posredstvo odgovarajućeg mirisa, uzimaju aktuelne i pohranjene slike iz foldera uma i suočavaju ih sa nedogledom transformacija bića.
U svojim radovima umjetnica konstruktivnom doživljaju stvarnosti pridodaje senzibilni doživljaj nestvarnosti da bismo zamislili i da bismo predvidjeli kada stanemo ispred njih. “Mape čulnosti” ujedinjuju vidljivo/pojavno i nevidljivo/mirisno na takav način da se usnulo biće i promjenjivo tijelo budi i pokreće iz svojih automatizama.
Dr um, Borjana Mrđa, vanredni profesor slikarstva
Jelena Grubor (rođ. Manojlović) rođena je 1987. godine u Bosanskoj Gradišci.
Diplomirala na Fakultetu primjenjenih umjetnosti u Beogradu 2011. godine i stekla zvanje diplomiranog arhitekta unutrašnje arhitekture (master dizajna interijera i namještaja).
Master akademske studije završila na Akademiji umjetnosti Univerziteta u Novom Sadu (Primjenjene umjetnosti i dizajn, Utilitarna grafika) i na Šumarskom fakultetu Univerziteta u Beogradu (Prerada drveta, Oblikovanje proizvoda od drveta).
Istraživanja u oblasti umjetnosti uključuju kombiniranje klasičnih i digitalnih tehnika, recikliranje materijala, eksperimentalne konstrukcije i forme, te preispitivanje odnosa i granica između umjetnosti i dizajna, dvodimenzionalnog i trodimenzionalnog.
Na Akademiji umjetnosti Univerziteta u Banjoj Luci zaposlena u zvanju vanrednog profesora na smjeru Grafički dizajn i Dizajn interijera. Najveći broj izvedenih rješenja vezan je za oblikovanje dizajna namještaja i interijera, grafičkog i eksperimentalnog grafičkog dizajna.
Vrisak.info
